Politiek & bestuur

Oude verdragen laten multinationals miljarden eisen van overheden

Eindredactie: Nienke Postma · 22 oktober 2026 om 23:22

Shell en ExxonMobil haalden in korte tijd 4,4 miljard euro uit de NAM, het bedrijf dat de Groningse aardbevingsschade moet betalen. Tegelijk klagen ze Nederland aan via een oud verdrag. Zulke verdragen geven multinationals het recht om overheden buiten de rechter om aan te klagen. De Nederlandse organisaties SOMO, Both ENDS en Handel Anders! vragen Brussel in te grijpen.

Begin oktober werd bekend dat de NAM (Nederlandse Aardolie Maatschappij) 1,43 miljard euro uitkeert aan haar eigenaren Shell en ExxonMobil. Vorig jaar was dat al 3 miljard euro.¹ Minister Pieter Heerma van Binnenlandse Zaken wil opheldering. Hij maakt zich zorgen of de NAM de miljarden aan aardbevingskosten in Groningen nog kan betalen.²

Intussen eisen Shell en ExxonMobil zelf schadevergoeding van de Staat voor de sluiting van het gasveld. Die zaken gaan niet naar de rechter, maar naar een besloten scheidsgerecht van drie arbiters. Dat kan dankzij investeringsverdragen. Nederland heeft er zeventig met landen buiten de Europese Unie (EU).³

SOMO, Both ENDS en Handel Anders! willen daar een eind aan maken. SOMO, voluit de Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen, doet onderzoek naar de invloed van multinationals. Both ENDS is een milieu- en ontwikkelingsorganisatie. Handel Anders! is een coalitie van maatschappelijke organisaties die pleit voor eerlijke handelsregels. Samen hebben ze een klacht ingediend bij de Europese Commissie.⁴

Volgens de drie organisaties botsen de verdragen op twee punten met het EU-recht. Arbiters buiten het Europese rechtssysteem oordelen over maatregelen die Europese regels uitvoeren, zoals de crisisheffing op olie- en gaswinst. Bovendien beloven de verdragen dat geld vrij over de grens mag, en dat kan Europese sancties in de weg zitten. Verdragen tussen EU-landen onderling zijn om die reden al beëindigd.⁵

Hoe het werkt

Het systeem heet ISDS, een afkorting van het Engelse Investor-State Dispute Settlement: geschillenbeslechting tussen investeerder en staat. Nederland was er in 1968 als eerste bij, in een verdrag met Indonesië.⁶

De Nederlandse verdragen zijn populair bij multinationals. Een dochterbedrijf in Nederland, soms niet meer dan een brievenbus, is al genoeg om zich Nederlandse investeerder te noemen. Nederlandse verdragen zijn gebruikt in ten minste 140 bekende zaken, bijna 10 procent van alle zaken wereldwijd. Alleen via de Verenigde Staten werden er meer aangespannen.

Miljarden voor oliebedrijven

Volgens SOMO eisten investeerders via Nederlandse verdragen in totaal 105 miljard dollar. Scheidsgerechten kenden 18,2 miljard dollar toe, vooral in zaken over olie, gas en kolen.⁷⁸ Dat geld komt uit de schatkist van de landen die de zaken verloren.

Venezuela werd het zwaarst getroffen, met veertien zaken via Nederlandse verdragen. Het Amerikaanse oliebedrijf ConocoPhillips procedeerde via drie Nederlandse dochterbedrijven en kreeg 8,4 miljard dollar plus rente toegewezen voor de onteigening van zijn olievelden. Venezuela probeerde die uitspraak tevergeefs te laten vernietigen.⁹ Shell, ExxonMobil en TotalEnergies gebruikten Nederlandse verdragen om onder meer Nigeria, de Filipijnen en Oeganda aan te klagen.

Niet iedereen vindt het systeem verwerpelijk. Hoogleraar contractenrecht Mariëlle Koppenol-Laforce van de Universiteit Leiden erkent de zwakke plekken. Ze wijst er wel op dat bedrijven in het buitenland zonder goede arbitrage weinig bescherming hebben, en dat een goed alternatief nog ontbreekt.¹⁰

Nu is Nederland zelf aan de beurt

Lange tijd was Nederland vooral de thuishaven van de klagers. Nu wordt het land zelf aangeklaagd. De eerste zaak kwam in 2021 van de Duitse energiebedrijven RWE en Uniper, over het kolenverbod. Zij trokken hun arbitragezaken later in, en de Nederlandse rechter wees een schadevergoeding af.¹¹¹²

Twee andere zaken lopen nog. Het Omaanse olie- en gasbedrijf Petrogas vecht de crisisheffing op olie- en gaswinst aan, die Nederland na de Russische inval in Oekraïne invoerde.¹³ De Russisch-Israëlische zakenman Mikhail Fridman gebruikt een verdrag uit 1989 met de Sovjet-Unie om EU-sancties tegen hem aan te vechten.¹⁴ De Tweede Kamer vroeg de regering dat verdrag op te zeggen. Volgens de drie organisaties is dat nog niet gebeurd.

Groningen: uit het verdrag, toch aangeklaagd

De zaken over Groningen laten zien hoe lang oude verdragen doorwerken. ExxonMobil eist sinds 2024 schadevergoeding voor de versnelde sluiting van het gasveld. Het Amerikaanse bedrijf procedeert via een Belgische dochter.¹⁵ Het gebruikt het Energiehandvestverdrag, een verdrag over investeringen in energie. Nederland stapte daar in 2025 uit, maar bestaande investeringen blijven nog twintig jaar beschermd.¹⁶ Daardoor kon Shell, inmiddels met hoofdkantoor in Londen, in december 2025 een vergelijkbare zaak beginnen tegen zijn voormalige thuisland.¹⁷

Een oordeel is er nog niet. Wel wezen de arbiters spoedverzoeken van ExxonMobil af. Daardoor kon de Staat de NAM een rekening van 1,35 miljard euro sturen voor schadeherstel en versterking van huizen.¹⁸¹⁹

Wie betaalt er uiteindelijk? De Staat regelt het schadeherstel en de versterking in Groningen en stuurt de NAM daarvoor de rekening. Daarom baart het dividend de minister zorgen: hoe meer geld er uit de NAM verdwijnt, hoe groter de kans dat de belastingbetaler met de kosten blijft zitten. Winnen Shell en ExxonMobil daarnaast hun zaken, dan moet de Staat ze ook nog schadevergoeding betalen. In beide gevallen komt het geld uit de schatkist.

Bij de gewone Nederlandse investeringsverdragen geldt hetzelfde: na opzegging blijven bestaande investeringen nog vijftien jaar beschermd. Nederland onderhandelt een deel van de verdragen opnieuw, maar de drie organisaties vinden dat te langzaam.²⁰

Wat nu

Alleen de Europese Commissie kan een procedure tegen Nederland beginnen. Ze is niet verplicht om op de klacht in te gaan.²¹ Organisaties in Frankrijk, Duitsland, Oostenrijk, Zweden en Portugal dienden vergelijkbare klachten in. Een reactie van de regering of de Commissie is niet bekend.

Intussen lopen de zaken tegen Nederland door. Hoeveel Shell en ExxonMobil eisen, is niet openbaar.