Gezondheidszorg

Nederland heeft geen ADHD-epidemie, maar een systeem dat om een label vraagt

Eindredactie: Nienke Postma · 20 oktober 2026 om 19:49

Het aantal volwassenen met ADHD-medicatie is in vier jaar met bijna 40 procent gestegen. Niet omdat er opeens meer ADHD is, zeggen onderzoekers, maar omdat de definitie, het werk en de zorg zo zijn ingericht dat een diagnose de enige sleutel is geworden. Wie hem zoekt, wacht gemiddeld 25 weken.

In 2025 kregen ongeveer 360.000 Nederlanders ADHD-medicatie, 38 procent meer dan in 2021, meldt de Stichting Farmaceutische Kengetallen.¹ Bij kinderen staat dat aantal al jaren stil rond de 94.000. De hele groei zit bij volwassenen, en het hardst bij vrouwen tussen de 40 en 60: plus 22 procent in één jaar.² Sinds 2024 slikken meer volwassen vrouwen dan mannen ADHD-medicatie.

De makkelijke verklaring is dat Nederland een epidemie beleeft, aangewakkerd door TikTok. De werkelijke verklaring is interessanter. Drie dingen zijn tegelijk veranderd: wat we ADHD noemen, wat het leven van een werkende volwassene vraagt, en wat je in Nederland nodig hebt om hulp te krijgen. Samen maken ze van een diagnose iets wat steeds meer mensen nodig hebben, of ze nu ziek zijn of niet.

1. De definitie schoof op

ADHD gold lang als kinderstoornis waar je overheen groeide.³ Volwassenen konden de diagnose wel krijgen, maar de criteria waren op kinderen geschreven. Pas de DSM-5 uit 2013, het handboek waarmee artsen psychische stoornissen indelen, stemde ze af op volwassenen en verlaagde het aantal symptomen dat zij nodig hebben.⁴ Een Nederlandse behandelrichtlijn voor volwassenen volgde in 2015.⁵

Daarmee ontstond een generatie die als kind buiten de definitie viel. Wie nu tussen de 40 en 60 is, groeide op toen een dromerig kind geen diagnose kreeg. Vooral meisjes: zij zijn minder druk dan jongens en vallen daardoor minder op, zegt psychiater Sandra Kooij. Ze compenseren jarenlang met extra inspanning en kregen eerder een andere diagnose, zoals burn-out, depressie of angst, zegt psychiater Dora Wynchank van PsyQ.

Het ging lang goed met Anna Sarbo. Pas toen ze op kamers ging, viel alles stil: studeren, boodschappen, de dagelijkse dingen regelen.⁶ Na een lang traject kwam de verklaring: ADHD. Jarenlang had ze gemaskeerd dat ze anders was. Haar verhaal staat voor de hele groep: niet het drukke jongetje, maar de volwassene bij wie het pas jaren later misloopt.

Dat er iets achter die inhaalslag zit, blijkt uit bevolkingsonderzoek dat naar klachten kijkt en niet naar diagnoses: volgens Nemesis steeg het aandeel volwassenen met ADHD-klachten van 2,1 procent in 2010 naar 3,2 procent in 2019-2022.⁷ Maar een derde meer klachten verklaart geen verdubbeling van het medicatiegebruik onder dertigers en veertigers. Daarvoor moet je naar de omgeving kijken.

2. Het leven vraagt steeds meer zelfsturing

Veel volwassenen met ADHD-kenmerken functioneren goed zolang hun omgeving structuur biedt: een rooster, een leidinggevende die prioriteiten stelt, een kantoor waar je om negen uur moet zijn. Precies die structuur is de afgelopen tien jaar verdwenen. Kenniswerk is zelf plannen, zelf prioriteren, zelf je dag indelen. Thuiswerken haalde de laatste vaste kaders weg. Daarbovenop komen een gezin, een hypotheek en een telefoon die de hele dag om aandacht vraagt.

Het is geen toeval dat de groei het grootst is bij werkenden tussen de 26 en 50, de leeftijd waarop al die eisen samenkomen. Cliënten van particuliere ADHD-klinieken zijn volgens een oprichter 'vaak vastgelopen', schreef Follow the Money.⁸ Vaak dwingt pas een burn-out de vraag af of er iets anders aan de hand is.

De Gezondheidsraad wees hier al in 2014 op: de toename van ADHD hangt ook samen met prestatiedruk en een lagere tolerantie voor druk en ongeconcentreerd gedrag.⁹ Hoogleraar orthopedagogiek Laura Batstra trekt dat verder door. Volgens haar is ADHD geen hersenziekte maar een naam voor gedrag waar de maatschappij moeite mee heeft, en moeten we eerder vragen waarom dat gedrag zo'n probleem is geworden. Psychiaters als Kooij en Wynchank vinden dat te ver gaan: ADHD is sterk erfelijk, en wie er echt last van heeft, is geholpen met herkenning en behandeling. Maar ook zij zien dat het de omgeving is die bepaalt wanneer het misgaat.

3. Zonder label geen hulp

De derde oorzaak is de Nederlandse. Wie vastloopt, ontdekt dat alle deuren om een diagnose vragen. Medicatie wordt alleen vergoed met een officiële ADHD-diagnose.¹⁰ Een DSM-classificatie is voor vergoede ggz-zorg wettelijk geen eis meer, maar verzekeraars vragen er in de praktijk nog om.¹¹ De bedrijfsarts en de werkgever spreken de taal van de diagnose. Zelfs het CBR vraagt ernaar bij een rijbewijs.

Zo wordt het label een toegangskaart. De Raad voor Volksgezondheid & Samenleving noemt dat in het advies Iedereen bijna ziek een perverse prikkel: mensen hebben een stoornis nodig om de hulp te krijgen die ze zonder dat label ook zouden moeten kunnen krijgen.¹² Het gevolg is dat lichtere klachten in de ggz voorgaan op zware, omdat ze eenmaal geclassificeerd dezelfde rechten geven.¹³

De markt reageert. Wie het kan betalen, koopt de wachttijd af: een particulier onderzoek kost al snel 900 tot 2.500 euro, wordt niet vergoed, maar is soms binnen een week geregeld. Volgens Follow the Money leidde bij twee praktijken, Kern Diagnostiek en Maas Psychologen, tot dan toe elke aanmelding tot een ADHD-diagnose; dat zeiden de praktijken zelf. Zij wijten dat aan zelfselectie, critici zien een financiële prikkel. In de vergoede ggz kost een diagnostisch traject gemiddeld 2.000 euro, en met behandeling 6.000.¹⁴

Het systeem loopt vast

De optelsom is zichtbaar bij de ggz. Wie zich meldt, wacht volgens de NZa gemiddeld 25 weken op onderzoek; in sommige regio's een jaar. De norm is een intake binnen vier weken.¹⁵¹⁶ De ggz had in 2022 4.200 medewerkers te weinig, en dat loopt naar verwachting op tot 9.300 in 2031. Elke diagnose die wordt gesteld omdat het systeem erom vraagt, verdringt iemand die de zorg harder nodig heeft.

Psychiaters zijn het oneens over wat dat betekent. Jim van Os vindt dat artsen te veel en te snel diagnosticeren.¹⁷ Floortje Scheepers (UMC Utrecht) noemt het niet onschuldig om mensen te vertellen dat ze een stoornis hebben die nooit overgaat.¹⁸ De richtlijn van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie stelt juist dat onderzoek het idee van overdiagnose niet ondersteunt, en Wynchank noemt de groei 'geen hype, maar een inhaalslag'. Op één punt zijn beide kampen het eens, en de NZa ook: een DSM-classificatie is vaak geen goede maat voor de zorg die iemand nodig heeft.¹⁹

Hulp zonder eerst het label

Daar ligt de uitweg, en die wordt al beproefd. GGZ Noord-Holland-Noord laat een ervaringsdeskundige meedoen aan de intake en kijkt eerst naar wat iemand nodig heeft. In het proefgebied ging 30 procent minder mensen door naar de specialistische ggz, en in sommige teams daalde de wachttijd van vier maanden naar twee weken. Voor kinderen zet de Hervormingsagenda Jeugd in op hulp thuis en op school in plaats van een label.²⁰ Een Britse onafhankelijke commissie kwam op 9 oktober 2026 tot dezelfde conclusie: hulp moet afhangen van wat iemand nodig heeft, en wie op onderzoek wacht, moet al hulp krijgen.²¹

Voor werkenden geldt dat nu al, al weten weinigen het. Een werkgever mag niet naar een diagnose vragen, en aanpassingen hangen er niet van af: vaste tijd voor geconcentreerd werk, minder vergaderingen, duidelijker afspraken over prioriteiten. De bedrijfsarts is er ook zonder label.

Voor Anna Sarbo was de diagnose opluchting én confrontatie tegelijk. De vraag voor de komende jaren is niet of die 360.000 mensen 'echt' ADHD hebben. De vraag is waarom ze een stempel nodig hebben voordat iemand hen helpt.