Milieu & energie

Wat de nieuwe EU-pesticideregels voor u betekenen

Eindredactie: Nienke Postma · 19 oktober 2026 om 00:02

Pesticide producenten Bayer, BASF, CropLife Europe en Copa-Cogeca kregen volgens de Brusselse lobbywaakhond Corporate Europe Observatory veel van hun zin in een Europees plan voor bestrijdingsmiddelen. Dat staat in een rapport van 7 oktober. Het plan van de Europese Commissie schrapt de vaste herbeoordeling van de meeste stoffen en laat verboden middelen langer toe. CropLife Europe verdedigt het plan, wetenschappers en artsen willen uitstel.

Brussel wil de vaste veiligheidscheck van bestrijdingsmiddelen afschaffen. Een stof die eenmaal is toegelaten, blijft dan toegelaten tot iemand bewijst dat het mis is. De industrie noemt dat vereenvoudiging. Wetenschappers noemen het de omkering van de bewijslast: niet de fabrikant moet elke tien jaar aantonen dat een middel nog veilig is, maar de overheid moet aantonen dat het dat niet is. Wie in Nederland eet, drinkt of in de buurt van een akker woont, krijgt daar direct mee te maken.

Wat er verandert

Het voorstel van de Europese Commissie, het zogeheten omnibusvoorstel voor voedsel- en diervoederveiligheid, verandert drie dingen aan de toelating van bestrijdingsmiddelen.

Ten eerste is er straks geen vaste herbeoordeling meer. Nu wordt elke werkzame stof na tien tot vijftien jaar opnieuw getoetst, met nieuwe studies volgens de nieuwste wetenschappelijke normen.¹ Straks geldt een goedkeuring voor onbepaalde tijd. Alleen de gevaarlijkste stoffen houden een einddatum. De Commissie mag een stof wel opnieuw laten beoordelen, maar hoeft dat niet.²

Verder mogen verboden middelen langer worden gebruikt. Nu mag een boer een een middel nadat het verboden is, nog zes maanden kopen en daarna een jaar opmaken. Dat wordt maximaal drie jaar als er geen alternatief is.³⁴

Daarnaast is er straks minder ruimte voor andere regels in Nederland. Het Nederlandse toelatingscollege Ctgb moet bij de toelating van een middel uitgaan van de laatste Europese beoordeling van de stof. Het Europees Hof had in 2024 juist bepaald dat een lidstaat nieuwere wetenschap mag meewegen. Die ruimte verdwijnt.

De lidstaten willen minder ver gaan dan de Commissie: een eerste goedkeuring van maximaal vijftien jaar en een verlenging van maximaal 25 jaar.⁵⁶ Alleen laagrisicostoffen krijgen in hun versie geen einddatum. Maar de twee Europarlementariërs die het dossier leiden willen juist verder gaan en ook de kant-en-klare middelen onbeperkt toelaten, met terugwerkende kracht.⁷

Wat u ervan merkt in Nederland

U merkt het vooral op uw bord. Volgens een analyse van Générations Futures, lid van het netwerk PAN Europe, krijgen 49 chemische stoffen op 1 januari 2027 automatisch een onbeperkte goedkeuring als het voorstel ongewijzigd wordt aangenomen.⁸ Daaronder glyfosaat, het neonicotinoïde acetamiprid, en enkele PFAS-houdende middelen. Veel van die stoffen zijn voor het laatst beoordeeld vóór 2018, het jaar waarin de EU criteria voor hormoonverstoring invoerde. Ze zijn daar dus nooit op getest, en hoeven dat straks ook niet meer.

Daarnaast in uw drinkwater. Drinkwaterbedrijven waarschuwen dat verboden risicovolle middelen veel langer gebruikt mogen worden en dat de kwaliteit van drinkwaterbronnen daaronder lijdt. Ook middelen die in andere landen zijn toegelaten, komen via wederzijdse erkenning sneller in Nederland beschikbaar, onder andere teeltomstandigheden. Het kabinet heeft de gevolgen voor de waterkwaliteit niet in kaart gebracht, bleek in de Tweede Kamer.⁹

Verder in de buurt van het land. Boeren, landarbeiders en omwonenden lopen hierbij de hoogste blootstelling op. Neuroloog Bas Bloem van het Radboudumc, bekend van zijn onderzoek naar de ziekte van Parkinson, zei in de Kamer dat hij op aanscherping zat te wachten, niet op versoepeling. Frankrijk erkent Parkinson sinds 2012 als beroepsziekte door bestrijdingsmiddelen; het Franse compensatiefonds kreeg in 2025 een recordaantal van 1.044 aanvragen.¹⁰¹¹¹² In Nederland loopt bij het RIVM het onderzoek SPARK naar dit verband, tot 2029.¹³ Bayer bestrijdt een verband tussen zijn producten en Parkinson en wijst op een Amerikaans onderzoek onder bijna 40.000 gebruikers dat geen statistisch verband met glyfosaat vond.¹⁴

Een stof waar nieuwe zorgen over zijn, kan Nederland nu nog zelf tegenhouden bij de toelating van een middel. Straks kan het Ctgb alleen de Commissie vragen om een herbeoordeling. Of die er komt, bepaalt Brussel. Wageningse hoogleraar milieutoxicologie Nico van den Brink, die het voorstel op verzoek van de Tweede Kamer toetste, concludeerde dat de plannen niet leiden tot minder werklast, niet tot snellere innovatie en dus ook niet tot een beter milieu.

Waarom de industrie dit wil: het officiële argument

Het argument van Bayer, BASF, CropLife Europe en de boerenlobby Copa-Cogeca is simpel: het systeem loopt vast. Klaus Berend, directeur voedselveiligheid bij de Commissie, gaf in de Tweede Kamer de cijfers. In de EU zijn 420 stoffen toegelaten. Daarvan wachten er 200 op een herbeoordeling, en ruim 100 wachten al zeven tot tien jaar.¹⁵ Zolang die stapel niet slinkt, komen de beoordelaars niet toe aan de 75 nieuwe middelen in de wachtrij. De helft daarvan is biologisch.

CropLife Europe voegt daar een investeringsargument aan toe. Een nieuwe werkzame stof kost volgens cijfers van de industrie zelf gemiddeld 301 miljoen dollar en 12 jaar ontwikkeling. In zes jaar is geen enkele nieuwe chemische stof in de EU goedgekeurd, terwijl er meer dan 80 verdwenen. Wie na die investering elke tien jaar het risico loopt zijn stof te verliezen, investeert niet meer in Europa, zegt de branche. Nederlandse telersorganisaties als Glastuinbouw Nederland en BO Akkerbouw steunen het voorstel vooral omdat het ruimte moet maken voor snellere toelating van groene middelen.

De Commissie berekende dat het schrappen van herbeoordelingen de fabrikanten 49,6 miljoen euro per jaar bespaart.

Wat experts als het echte motief zien

Die 49,6 miljoen euro per jaar is de besparing voor de hele sector samen. Ter vergelijking: alleen al de landbouwtak van Bayer zette in 2025 21,6 miljard euro om en hield daar 4,2 miljard euro bedrijfswinst (ebitda) aan over.¹⁶ De besparing is dus nog geen kwart procent van de omzet van één fabrikant, en ruwweg 1 procent van zijn winst. Vier bedrijven hebben samen 61 procent van de wereldmarkt in handen. Wetenschappers wijzen daarom op drie voordelen die veel zwaarder wegen en die de industrie zelf niet noemt.

1. Een stof die nooit wordt getoetst, kan niet afvallen. Vijf toxicologen, onder wie de Wageningse hoogleraren Nico en Paul van den Brink, analyseerden het voorstel in het vaktijdschrift Environmental Sciences Europe.¹⁷ Hun kernpunt: de herbeoordeling is het enige moment waarop een fabrikant nieuwe studies volgens de nieuwste normen moet aanleveren. Chloorpyrifos, mancozeb en chloorthalonil verdwenen alle drie van de markt omdat juist de herbeoordeling kanker-, hormoon- of neurologische risico's aan het licht bracht die bij de eerste toelating onbekend waren.¹⁸ Onder onbeperkte goedkeuring zouden alle drie vandaag nog verkocht worden.

2. Bedrijven trekken nu zelf stoffen terug die het niet zouden halen. Uit de evaluatie die de Commissie zelf liet uitvoeren blijkt dat fabrikanten voor veel stoffen geen verlenging meer aanvragen, omdat ze verwachten te zakken. Dat stille opruimmechanisme verdwijnt. Het betekent ook dat de besparing van de Commissie is overschat: een deel van die herbeoordelingen zou nooit zijn aangevraagd.

3. Bescherming van oude stoffen tegen nieuwe concurrentie. Het voordeel zit volgens de onderzoekers niet in patenten, want de meeste van deze stoffen zijn allang patentvrij. Het zit in de registratie zelf: een nieuwkomer moet een compleet dossier opbouwen dat de gevestigde fabrikant al lang heeft terugverdiend. De herbeoordeling was het enige moment waarop een oude stof het veld moest ruimen voor een nieuwere, vaak veiligere. Dat moment vervalt, terwijl het voorstel niets doet om de toelating van nieuwe chemische stoffen te versnellen. Vooral het argument dat dit innovatie stimuleert, noemen de auteurs daarom misleidend.

Daar komt bij dat het capaciteitsprobleem ook anders op te lossen is. EFSA, de Europese voedselveiligheidsautoriteit, liet weten dat de achterstand binnen drie jaar is weg te werken met ongeveer vijftig extra experts en het weigeren van onvolledige dossiers van de industrie.¹⁹²⁰ Dat is een fractie van wat één nieuwe stof kost. Ook langere beoordelingstermijnen, bijvoorbeeld 25 jaar, hadden het grootste deel van de besparing opgeleverd. De Commissie heeft die alternatieven niet doorgerekend; zij stelt dat er geen waren.

Een juridisch advies van het Berlijnse kantoor Klinger, in opdracht van onder meer foodwatch, voegt daar een politiek punt aan toe. De Commissie had al sinds 2009 de bevoegdheid om tussentijds in te grijpen bij een stof, maar gebruikte die zelden. Verzoeken van lidstaten om zo'n herbeoordeling, onder andere over de afbraakstof TFA in drinkwater, lagen in oktober 2025 nog onbeantwoord. Dat dit nu het vangnet moet worden, vinden de onderzoekers weinig geruststellend.

De lobby, kort

Dat de industrie dit wilde, is gedocumenteerd. De Brusselse lobbywaakhond Corporate Europe Observatory legde op 7 oktober lobbydocumenten, verkregen via openbaarheidsverzoeken, naast de tekst van de Commissie en de wijzigingsvoorstellen van de twee rapporteurs in het Europees Parlement.²¹ Bayer en Copa-Cogeca vroegen de Commissie om een goedkeuring zonder einddatum.²² CropLife Europe en Bayer vroegen om drie jaar uitlooptijd voor verboden middelen. Beide wensen staan nu in het voorstel, soms bijna woord voor woord.

Het proces hielp daarbij. Een eerste raadpleging in juli 2025 ging alleen naar organisaties uit industrie en landbouw. Eurocommissaris Olivér Várhelyi liet geen effectbeoordeling maken, een onderzoek naar de gevolgen voor gezondheid en milieu dat de Commissie normaal verplicht is. De Europese Ombudsvrouw stelde eerder bij een vergelijkbaar omnibuspakket wanbestuur vast om precies die reden.²³ De Europese Commissie, de vier lobbypartijen en de twee Europarlementariërs die het voorstel behandelen, is om een reactie gevraagd op het verwijt dat zij lobbyteksten hebben overgenomen. Op 8 oktober hadden zij nog niet geantwoord.

Wat Nederland doet en wat nu volgt

Nederland is in Brussel geen dwarsligger. Uit documenten die foodwatch via een informatieverzoek kreeg, blijkt dat het kabinet akkoord kan gaan met het schrappen van de herbeoordeling, zolang dat beperkt blijft tot laagrisicostoffen. Staatssecretaris Silvio Erkens (VVD) wilde daar geen breekpunt van maken. De Tweede Kamer nam wel een motie van VVD en GroenLinks-PvdA aan dat de versoepeling niet ten koste mag gaan van veiligheid. Meer dan vijftig Nederlandse organisaties, van Natuurmonumenten tot de Parkinson Vereniging, en ruim vijfhonderd wetenschappers onder aanvoering van de Leidse hoogleraar Martina Vijver vragen om uitstel en een onafhankelijke effectbeoordeling.²⁴²⁵²⁶

De landbouw- en milieucommissie van het Europees Parlement stemmen naar verwachting op 5 november over het voorstel. Daarna onderhandelen Parlement, lidstaten en Commissie over de definitieve tekst. Gaat die ongewijzigd door, dan geldt de onbeperkte goedkeuring vanaf 1 januari 2027.

Wat u zelf kunt doen

Wie dit leest en denkt: hier heb ik toch geen invloed op, heeft tot 5 november ongelijk. Het Europees Parlement heeft de stemming al één keer uitgesteld, mede door de brandbrief van 573 wetenschappers. Europarlementariërs tellen in de weken voor een stemming wel degelijk mee wie hen aanschrijft. Zo voert Foodwatch bijvoorbeeld campagne door op hun website mensen op te roepen Europarlementariërs aan te schrijven.