Politiek & bestuur

Kabinet geeft 11,2 miljard euro uit voor innovatie, maar gewone Nederlanders blijven buitenspel

Eindredactie: Nienke Postma · 29 september 2026 om 23:47

Het Nationaal Groeifonds beschikt over 11,2 miljard euro om Nederland innovatiever en sterker te maken. Het geld gaat naar projecten in halfgeleiders, kunstmatige intelligentie, kernenergie en biotechnologie. Maar voor wie geen groot bedrijf achter zich heeft, blijft de deur dicht. Een verhaal uit 1987 laat zien wat er dan verloren kan gaan.

Een ingenieur met een plan, en geen enkele investeerder

In 1985 gaf een 54-jarige ingenieur zijn topfunctie bij een groot Amerikaans technologiebedrijf op. Hij had een plan: een fabriek die chips zou maken in opdracht van anderen. Geen eigen producten, alleen produceren voor wie het ontwerp aanleverde. Niemand deed dat nog. De grote namen van die tijd, Texas Instruments en Intel, keken ernaar en zeiden nee. Te riskant, te kapitaalintensief, te onzeker. Geen private investeerder wilde het risico dragen.

Wie vandaag in Nederland met een vergelijkbaar idee rondloopt, herkent dat gevoel. Want ook hier is er voor de starter zonder bedrijf of groot netwerk nauwelijks een plek om aan te kloppen.

Geld alleen voor grote, gevestigde partijen

Het Groeifonds stelt minimaal 30 miljoen euro per project beschikbaar.¹ Elke deelnemende partij moet minstens 125.000 euro inbrengen. Het fonds is expliciet gericht op bedrijven, kennisinstellingen en publiekrechtelijke organisaties. Wie in loondienst is en naast het werk een innovatief idee uitwerkt, heeft geen rechtstreekse toegang. Alleen wie al een bedrijf runt of samenwerkt met andere grote partijen kan aankloppen. Het kabinet heeft ook lagere regelingen: DEI+ (Demonstratie energie- en klimaatinnovatie) en MOOI (Missiegedreven Onderzoek, Ontwikkeling en Innovatie). Maar ook hier gelden hoge drempels. DEI+ vraagt minimaal 1 miljoen euro voor een pilotproject, MOOI minimaal 2 miljoen voor onderzoeks- en ontwikkelingskosten.² VNO-NCW en MKB-Nederland benadrukken dat innovatie voor Nederland van groot belang is, maar geven aan dat het huidige systeem de barrières onnodig hoog legt.³⁴

De optie die wél openstaat: privaat risicokapitaal

Voor kleine ondernemers en zelfstandigen zonder bedrijfsstructuur is er dus geen directe toegang tot overheidsgeld. Wat dan wel overblijft, is privaat risicokapitaal, vaak durfkapitaal of venture capital genoemd: geld van investeerders en investeringsfondsen die bewust vroeg instappen bij jonge, snelgroeiende bedrijven, in ruil voor een aandeel in het bedrijf en het risico dat het misgaat. Dat is dus het eerlijke antwoord voor wie nu met een innovatief idee zit: geen Groeifonds, geen DEI+ of MOOI, maar aankloppen bij durfkapitaalfondsen of individuele investeerders. Het probleem is alleen dat dit soort kapitaal in Nederland en Europa schaarser is dan in de Verenigde Staten, zoals hieronder blijkt. En het is precies het kapitaal dat de ingenieur uit 1985 ook niet kon vinden.

Geld vloeit naar gevestigde spelers

Het systeem begunstigt wie al gevestigd is. Bedrijven als NXP en ASML, beide halfgeleiderproducenten, krijgen gezamenlijk 230 miljoen euro voor chiponderzoek als onderdeel van een Europees samenwerkingsproject.⁵ Dit illustreert de concentratie: het geld gaat naar grote, kapitaalkrachtige organisaties die al kunnen aantonen dat zij groot kunnen denken. ASML had in 2025 inkomsten van 32,7 miljard euro en een netto winst van 9,6 miljard euro en keerde 8,5 miljard euro aan aandeelhouders uit.⁶ NXP rapporteerde in het tweede kwartaal van 2026 inkomsten van 3,5 miljard dollar met een operationele winst van 1,23 miljard dollar.⁷ Biotech Booster, een samenwerkingsverband van kennisinstellingen en bedrijven gericht op biotechnologie, ontvangt 246 miljoen euro.⁸ Zes huidige Groeifondsprojecten krijgen definitief 780,9 miljoen euro toegekend.⁹¹⁰¹¹

Waarom ASML het geld toch krijgt

Bij bedrijven die miljarden aan aandeelhouders uitkeren, is de vraag gerechtvaardigd of 230 miljoen euro overheidssteun het verschil maakt. Financieel niet. Het argument is geopolitiek. Het geld valt onder een Europees IPCEI-project (Important Project of Common European Interest) en de Europese Chips Act, waarmee Brussel zo'n 43 miljard euro aan publieke en private investeringen wil mobiliseren om het Europese marktaandeel in chips te verdubbelen en de afhankelijkheid van Azië te verkleinen.¹²¹³¹⁴ De Verenigde Staten en China steunen hun chipsector met tientallen miljarden; Europa wil voorkomen dat onderzoek en productie verhuizen naar waar de steun het grootst is. Toenmalig minister Adriaansens noemde de subsidie ongebruikelijk, maar nodig om kennis in Nederland te houden. ASML gebruikt zijn deel bovendien om een nieuwe generatie chipmachine beschikbaar te stellen aan Europese partners.

Het echte verschil zit in de vroege fase

Toch wringt het dat bedrijven als ASML overheidsgeld krijgen terwijl kleine, beginnende ondernemers nergens terecht kunnen. Het echte verschil met de Verenigde Staten zit namelijk niet in steun aan grote bedrijven, maar in de vroege fase, precies het stuk waar startende ondernemers op aangewezen zijn: durfkapitaal. In de VS gaat 0,21 procent van het bruto binnenlands product naar durfkapitaal, in Nederland 0,11 procent en in de EU als geheel slechts 0,04 procent.¹⁵¹⁶¹⁷ Dat verschil werkt door in waar het geld heen gaat. Van de 136 miljard dollar die Nederlandse durfkapitaalfondsen tussen 2000 en 2025 investeerden, bleef slechts 22,7 miljard in Nederland zelf. Het grootste deel, 34,1 miljard dollar, ging naar de Verenigde Staten. Nederlandse fondsen kiezen dus zelf vaker voor Amerikaanse bedrijven dan voor Nederlandse. Andersom is minder goed in kaart gebracht: hoeveel Amerikaans durfkapitaal juist Europa in stroomt, is niet duidelijk. Wat wel bekend is: bij investeringsrondes van meer dan 100 miljoen dollar in Nederlandse bedrijven komt twee derde van de financiers van buiten Europa, vooral uit de Verenigde Staten. Amerikaans kapitaal speelt dus wel degelijk een rol bij de grotere Nederlandse groeibedrijven, ook al is de totale omvang van die instroom niet goed gedocumenteerd. Dat leidt tot een tweede, apart mechanisme. Wanneer Amerikaanse investeerders in een Nederlands bedrijf stappen, eisen zij er regelmatig bij dat het bedrijf zich (deels) naar de VS verplaatst: zij kennen de regelgeving en netwerken daar, en de uitstapmogelijkheden zijn er beter. Euronext-topman René van Vlerken waarschuwt: 'Als we bedrijven in de groeifase overleveren aan Amerikaanse kapitaalverschaffers, lopen we het risico dat alle kennis en kunde na verloop van tijd uit Nederland verdwijnt.' Dat betekent niet dat bedrijven helemaal vertrekken: 97 procent van de door durfkapitaal gefinancierde startups handhaaft operaties in het thuisland. Maar waar de macht zit, de juridische zetel en de strategische beslissingen, verschuift wel richting Amerika. Kantoor en een deel van de werkgelegenheid blijven dus vaak in Nederland, maar geld en zeggenschap stromen weg.

Wat er gebeurde toen een overheid wél instapte

Terug naar de ingenieur die door Texas Instruments en Intel was afgewezen. Zijn naam was Morris Chang, en zijn plan strandde niet, omdat er één partij was die het risico wel wilde nemen: de Taiwanese overheid. Die had hem, met een blanco cheque, gevraagd om vanaf nul een chipindustrie op te bouwen, via het door de staat gefinancierde onderzoeksinstituut ITRI. Toen in 1987 zijn bedrijf werd opgericht, leverde de overheid via verschillende entiteiten 48 procent van het startkapitaal.¹⁸ Slechts één private partij deed mee: het Nederlandse Philips, dat 58 miljoen dollar inlegde en productietechnologie overdroeg in ruil voor een belang van 27,5 procent.¹⁹ Dat bedrijf heet TSMC. Het is vandaag het meest waardevolle chipbedrijf ter wereld, de grootste onafhankelijke chipfabrikant en het bedrijf dat de meest geavanceerde chips maakt die in vrijwel elke moderne telefoon en computer zitten. Het maakt inmiddels ruim 60 procent van de wereldwijde chipproductie. De Taiwanese overheid bezit nog altijd 6 procent van TSMC; Philips verkocht zijn belang in 2008.²⁰ De les is niet subtiel. Het idee dat de markt afwees, werd een van de belangrijkste bedrijven op aarde, omdat een overheid bereid was in de vroegste, meest onzekere fase in te stappen. Precies de fase die in het Nederlandse stelsel leeg blijft. En de ironie is dat het Nederlandse Philips destijds wél durfde, maar de Nederlandse overheid vandaag alleen investeert in wie al groot is.

Een klein Nederlands antwoord: het NADI

Het kabinet erkent het gat in de vroege fase en heeft daarom op Prinsjesdag een nieuw agentschap gelanceerd: het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (NADI), met een budget van 500 miljoen euro.²¹²² Dit agentschap financiert, anders dan het Groeifonds, geen grote samenwerkingsverbanden maar concrete technologische opgaven, en staat expliciet open voor individuele wetenschappers en startups.²³ De eerste wedstrijd, 40 miljoen euro voor energiezuinige AI-chips, ging deze maand van start.²⁴ Het begint wel klein: het rapport-Wennink adviseerde 1,5 tot 2 miljard euro, maar in de begroting staat 260 miljoen euro over vijf jaar, met een echte start pas in 2028.²⁵

Het gat in het stelsel

Het Groeifonds werkt goed voor grote industriële stappen: het financiert de overgang naar duurzame chips, kernenergie en biotech. Voor ondernemers zonder bedrijfsstructuur of academische aansluiting blijft de deur echter gesloten, en zij zijn aangewezen op privaat risicokapitaal dat in Nederland en Europa relatief schaars is. Het NADI is een eerste serieuze poging om dat gat te dichten, maar is nog te klein om voor de meeste starters echt een alternatief te zijn. Tot die tijd blijft het systeem grotendeels ongewijzigd: miljarden voor grote, gevestigde partijen, en voor de solo-innovator vooral de weg van privaat risicokapitaal, met alle schaarste en buitenlandse afhankelijkheid van dien. De volgende Morris Chang loopt misschien nu rond in Nederland. De vraag is of hier iemand bereid is om als eerste ja te zeggen.